W czasach wciąż drożejącej energii elektrycznej oraz cieplnej, szczególną rolę zaczynają odgrywać odnawialne źródła energii. OZE zapewniają coraz większe znaczenie w miksie energetycznym Państw Europy, które w swej transformacji energetycznej rezygnują z paliw kopalnych w produkcji energii elektrycznej. Coraz bardziej zarysowująca się przemiana systemu wytwarzania i konsumpcji energii daje nowe możliwości i perspektywy rozwojowe. W Polskim prawodawstwie są przewidziane dwie formy społeczności energetycznych, których model umożliwia samowystarczalność energetyczną w oparciu o odnawialne źródła energii to są spółdzielnie energetyczne oraz klastry energii.
Komisja Europejska, Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej dostrzegły potencjał energetyki obywatelskiej dla rozwoju odnawialnych źródeł energii oraz rozwoju regionów w Europie i w 2018 roku uchwaliły nową wersję dyrektywy w sprawie odnawialnych źródeł energii. Wprowadza ona nowego uczestnika rynku energii: tzw. „społeczność energetyczną w zakresie energii odnawialnej”. Zasadniczą zaletą społeczności energetycznej działającej na przykład w ramach spółdzielni lub organizacji o innej formie prawnej jest możliwość wymiany energii (energy sharing) między członkami wspólnoty.
W nowej DYREKTYWIE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (UE) 2018/2001 z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych (Art. 22, 2 (b) Renewable Energy Directive II) “społeczności energetycznej działającej w zakresie energii odnawialnej” („Renewable Energy Communities”) przysługuje jednoznacznie prawo podziału energii odnawialnej wyprodukowanej przez jednostki produkcyjne będące własnością tej społeczności energetycznej. Ponadto podmiot ten powinien opierać się na otwartym i dobrowolnym uczestnictwie, być niezależny i skutecznie kontrolowany przez jego członków. Polska promuje ideę spółdzielni energetycznej, która może prowadzić działalność na terenie gmin wiejskich i miejsko-wiejskich, co umożliwia wytwarzanie czystej energii z dużą korzyścią dla regionu.
Spółdzielnia energetyczna stanowi rozwiązanie, które zapewnia wiele korzyści i opustów w ramach podjętej współpracy przez mieszkańców, rolników, przedsiębiorców, a także samorząd gminy. Nowe rozwiązania stwarzają możliwość wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych nie tylko na potrzeby pojedynczego gospodarstwa domowego, ale również dla sąsiadów. W przypadku wytwarzania energii elektrycznej przewidziano rozwiązanie polegające na zastosowaniu opustu oraz zwolnień z części kosztów dystrybucji energii i innych opłat takich jak:, opłata OZE, opłata kogeneracyjna, opłata mocowa oraz akcyza.
Każda tworzona spółdzielnia energetyczna ma swobodę wyboru rodzaju instalacji, ich lokalizacji, a także określenia zasad wzajemnych rozliczeń za wytwarzaną i zużywaną energię. Formę współpracy członków Społeczności Energetycznych określają:
• Prawo Spółdzielcze – Ustawa z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (Dz.U.2024.593 t.j. z dnia 2024.04.18 z późn. zm.)
• o Spółdzielniach rolników - Ustawa z dnia 4 października 2018 r. o spółdzielniach rolników (Dz.U.2025.443 t.j. z dnia 2025.04.07)
• uOZE – Ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (Dz.U.2026.68 t.j. z dnia 2026.01.22)
• Rozporządzenie – Rozporządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 23 marca 2022 r. w sprawie dokonywania rejestracji, bilansowania i udostępniania danych pomiarowych oraz rozliczeń spółdzielni energetycznych (Dz.U. z 2022 r. poz. 703 z dnia 2022.03.30)
• Prawo Energetyczne – Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz.U.2026.43 t.j. z dnia 2026.01.15)
Zgodnie z treścią art. 2 pkt 33a uOZE przez spółdzielnię energetyczną rozumie się spółdzielnię w rozumieniu ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze lub ustawy z dnia 4 października 2018 r. o spółdzielniach rolników, której przedmiotem działalności jest wytwarzanie energii elektrycznej, biogazu lub ciepła w instalacjach odnawialnego źródła energii i równoważenie zapotrzebowania energii elektrycznej, biogazu lub ciepła wyłącznie na potrzeby własne spółdzielni energetycznej i jej członków, przyłączonych do zdefiniowanej obszarowo sieci dystrybucyjnej elektroenergetycznej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV, sieci dystrybucyjnej gazowej lub sieci ciepłowniczej. Spółdzielnia Energetyczna może funkcjonować wyłącznie na terenie Gmin wiejskich i miejsko-wiejskich oraz posiadać wyłącznie źródła odnawialne, tj. instalacje fotowoltaiczne, turbiny wiatrowe, biogazownie, elektrownie wodne.
Spółdzielnia energetyczna musi spełnić łącznie następujące warunki, które zostały uregulowane w art. 38e uOZE:
• spółdzielnia energetyczna prowadzi działalność na obszarze gminy wiejskiej lub miejsko-wiejskiej albo na obszarze nie więcej niż 3 tego rodzaju gmin bezpośrednio sąsiadujących ze sobą.
• w przypadku, gdy przedmiotem działalności spółdzielni energetycznej jest wytwarzanie energii elektrycznej, łączna moc zainstalowana elektryczna wszystkich instalacji odnawialnego źródła energii umożliwia pokrycie w ciągu roku nie mniej niż 70% potrzeb własnych spółdzielni energetycznej oraz jej członków i nie przekracza 10 MW. W przypadku, gdy przedmiotem działalności spółdzielni energetycznej jest wytwarzanie ciepła, to łączna moc osiągalna cieplna nie przekracza 30 MW, a gdy wytwarzanie biogazu – roczna wydajność wszystkich instalacji nie przekracza 40 mln m3.
Jeżeli spółdzielnia nie spełnia wskazanych wyżej warunków, Dyrektor Generalny Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa odmawia w drodze decyzji zamieszczania spółdzielni w wykazie spółdzielni energetycznych. Na potrzeby bilansowania handlowego wszystkich wytwórców i odbiorców spółdzielni energetycznej uznaje się za odbiorcę. Bilansowanie energetyczne oznacza, że Sprzedawca Zobowiązany dokonuje, na rzecz Spółdzielni i jej członków, rozliczeń na rynku energii, które stanowią różnicę pomiędzy zgłoszonym zapotrzebowaniem na energię a jej rzeczywistym poborem.
Ideą Spółdzielni jest zapewnienie korzyści jej członkom, w tym energii tańszej niż na rynku poprzez wykorzystanie lokalnych zasobów. Tym samym zwiększa się bezpieczeństwo energetyczne dla jej członków gdyż energia zużywana i bilansowana jest lokalnie, na małym obszarze. Bardzo istotnym elementem wsparcia funkcjonowania Spółdzielni, jest system opustów. System ten pozwala na magazynowanie nadmiaru energii elektrycznej wyprodukowanej z własnych źródłach OZE w sieci energetycznej i odbieranie jej w okresie 12 miesięcy od momentu wprowadzenia do sieci. W ramach systemu wsparcia energia elektryczna wytwarzana w spółdzielni a nieskonsumowana przez spółdzielców trafia bezpośrednio do sieci dystrybucyjnej. Spółdzielcy również pobierają energię elektryczną z sieci. Zarówno energia elektryczna wytworzona, jak i energia elektryczna pobrana rejestrowana jest odrębnie w każdej godzinie dla każdego spółdzielcy przez liczniki zdalnego odczytu. W przypadku wystąpienia w danej godzinie nadwyżki produkcji energii nad jej zużyciem, jest ona rozliczana ze sprzedawcą energii w stosunku ilościowym 1 do 0,6, od tej energii nie są pobierane opłaty OZE, opłaty mocowej oraz opłaty kogeneracyjnej. Co więcej nie stosuje się obowiązków uzyskania i przedstawienia Prezesowi URE świadectwa pochodzenia oraz uiszczenia opłaty zastępczej, a także nie stosuje się obowiązku zrealizowania przedsięwzięcia służącego poprawie efektywności energetycznej lub uzyskania i przedstawienia do umorzenia. Od ilości energii elektrycznej, rozliczonej w wyżej wskazany sposób, spółdzielnia energetyczna nie uiszcza na rzecz sprzedawcy zobowiązanego opłat z tytułu jej rozliczenia oraz opłat za usługę dystrybucji, których wysokość zależy od ilości pobranej energii elektrycznej przez wszystkich wytwórców i odbiorców spółdzielni energetycznej.
Ponadto uznaje się, że energia elektryczna wytworzona we wszystkich instalacjach odnawialnych źródeł energii spółdzielni energetycznej, a następnie zużyta przez wszystkich jej członków, podlega zwolnieniu od podatku akcyzowego, pod warunkiem, że łączna moc zainstalowana elektryczna wszystkich instalacji odnawialnego źródła energii spółdzielni energetycznej nie przekracza 10 MW.
Dodatkowymi atutami prowadzenia Spółdzielni Energetycznej jest fakt, iż:
• Spółdzielnia stanowi projekt wieloletni, co zapewnia stałość i przewidywalność zarówno przychodów jak i kosztów w długim okresie czasu;
• Wykorzystując lokalne zasoby paliwowe i lokalną sieć energetyczną zwiększa się bezpieczeństwo dostaw;
• Zmniejsza się zanieczyszczenie środowiska z tytułu wykorzystywania wyłącznie źródeł OZE;
• Zwiększa się atrakcyjność dla Inwestorów, terenu na którym działa Spółdzielnia, z tytułu dostępności tańszej i ekologicznej energii.
Powyższy artykuł powstał na podstawie Podręcznika „Jak założyć i prowadzić Spółdzielnię Energetyczną” zrealizowanego w ramach programu „RENALDO”oraz na podstawie ogólnodostępnych materiałów na stronach internetowych.
Klaster energii jest porozumieniem (formą umowy, porozumieniem cywilno–prawnym, które reprezentuje Koordynator Klastra) zawartym pomiędzy działającymi lokalnie podmiotami zajmującymi się wytwarzaniem, konsumpcją, magazynowaniem i sprzedażą, ciepła, chłodu, energii elektrycznej w transporcie (paliw), pozwalającym na zapewnienia jego stronom korzyści gospodarczych, społecznych, środowiskowych lub zwiększenia elastyczności systemu elektroenergetycznego. Dla prowadzenia wspólnych projektów konieczne jest założenie spółki celowej lub zawieranie dodatkowych umów pomiędzy członkami Klastra. Dla obrotu energią w Klastrze konieczna jest koncesja na obrót energią elektryczną
Przedmiotem ww. porozumienia jest wytwarzanie, równoważenie zapotrzebowania, dystrybucja, magazynowanie oraz obrót energią elektryczną, z naciskiem na wykorzystanie odnawialnych źródeł energii.
Zgodnie z Ustawą o OZE wśród członków klastra powinien znaleźć się przynajmniej jeden z następujących podmiotów:
jednostka samorządu terytorialnego lub
spółka kapitałowa utworzona przez jednostkę samorządu terytorialnego z siedzibą na obszarze działania klastra energii, lub
spółka kapitałowa, której udział w kapitale zakładowym spółki, o której mowa w lit. b, jest większy niż 50% lub przekracza 50% liczby udziałów lub akcji.
Obszar działalności klastra energii:
nie może przekraczać obszaru powiatu w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz. U. z 2024 r. poz. 107, z późn. zm.) lub 5 sąsiadujących ze sobą gmin,
nie może obejmować połączeń z sąsiednimi krajami,
członkowie klastra energii są przyłączeni do sieci dystrybucyjnej tego samego operatora systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV.
Klaster energii reprezentowany jest przez koordynatora, który może być dowolnym członkiem klastra energii lub specjalnie powołaną w tym celu spółdzielnią, stowarzyszeniem czy fundacją. Do jego zadań należy przede wszystkim koordynacja działań wewnątrz klastra energii oraz reprezentowanie go na zewnątrz, w relacji z innymi uczestnikami obrotu.
Podstawowym zadaniem klastra jest rozwój energetyki rozproszonej, czyli wytwarzanej przez małe jednostki do użytku lokalnego. Zwykle bazuje on na odnawialnych źródłach energii, ale może obejmować także źródła konwencjonalne. W odróżnieniu od klasycznego wytwarzania prądu w energetyce rozproszonej nie występuje dysponowanie centralne energią, a duża część generacji rozproszonej znajduje się w rękach prywatnych inwestorów, co korzystnie wpływa na jej optymalizację i rozwój.
Podmioty samorządowe często stanowią wiodącą rolę w klastrze, ale jego skład podmiotowy może być znacznie szerszy. Mogą do niego należeć jednostki badawczo-rozwojowe, uczelnie, wytwórcy energii z PV (np. farmy fotowoltaiczne) i elektrowni wiatrowych, Operator systemu Dystrybucyjnego, ale także pojedynczy prosumenci.
Klastry energii sprzyjają rozwojowi energetyki rozproszonej. Jednocześnie odciążają centralne systemy elektroenergetyczne, dając prymat nowoczesnym technologiom tam, gdzie ich wykorzystanie jest korzystne i uzasadnione. Stanowią one istotny element dostaw energii na słabo rozwiniętych obszarach, a także wspierają lokalne inicjatywy gospodarcze.
Poprzez wdrożenie klastra podmioty działające na terenie regulowanego obszaru racjonalizują gospodarowanie surowcami naturalnymi, ograniczając je do niezbędnego minimum. W ten sposób chroni się również mieszkańców i firmy działające w danym regionie przed skutkami blackoutu, czyli masowej utraty dostępu do energii elektrycznej. Technologie OZE, stanowiące kluczowy filar działania takiego systemu, są niezawodne, bezobsługowe, a same inwestycje – choć kosztowne – szybko się zwracają.
Wymogi/kryteria, których spełnienie umożliwi rozpoczęcie obsługi klastra energii przez Operatora Sieci Dystrybucji:
Klaster energii w chwili zgłoszenia przez koordynatora do Operatora Systemu Dystrybucyjnego oraz do wybranych sprzedawców energii elektrycznej musi znajdować się w rejestrze klastrów energii prowadzonym przez Prezesa URE.
Podstawowe warunki, jakie muszą spełnić wszyscy członkowie klastra energii, celem przyjęcia klastra do obsługi przez Operatora (np. Energa-Operator S.A.):
aktywne umowy o świadczenie usług dystrybucji albo umowy kompleksowe, zawierające zapisy umożliwiające rozliczenie świadczonych usług dystrybucji członka klastra energii,
umowy te rozliczane będą na podstawie jednomiesięcznego okresu rozliczeniowego,
posiadać liczniki zdalnego odczytu (LZO) w rozumieniu art. 3 pkt 64 ustawy - Prawo energetyczne.
Operator Sieci Dystrybucji (np. Energa-Operator S.A.) zobowiązana jest do zawarcia ze sprzedawcami Generalnych Umów Dystrybucji dla usługi kompleksowej lub zmiany dotychczasowych umów, aby umożliwić sprzedawcom obsługę i rozliczanie klastrów energii.
Podstawy prawne wprowadzenia klastrów energii, jako nowego podmiotu mogącego funkcjonować w sieci energetycznej:
Ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (Dz.U. z 2024 r. poz. 1361, z późn. zm.) – dalej „Ustawa o OZE”,
Ustawa z dnia 17 sierpnia 2023 r. o zmianie ustawy o odnawialnych źródłach energii oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r. poz.1762, z późn. zm.).